Myśl jak myśleć, czyli o myśleniu krytycznym

                   Myślenie to kompetencja , której należy uczyć dzieci  od najmłodszych  lat  tak samo,  jak czytania, pisania czy liczenia. Wymaga ono ciągłego systematycznego  treningu . Jednym z rodzajów myślenia jest myślenie krytyczne . Znalazło się ono też w podstawie programowej kształcenia ogólnego już od pierwszego  etapu  edukacyjnego  i zostało wyznaczone jako jeden z celów kształcenia.

                     Czym w ogóle jest myślenie krytyczne?  Funkcjonuje wiele definicji myślenia krytycznego , ale sądzę , że jego kwintesencja kryje się w słowach: Myśl, jak myśleć – jest to sedno myślenia krytycznego. Ojcem myślenia krytycznego jest Sokrates, , który 2500 tysiąca lat temu rozpoczął proces szczególnego zadawania pytań.

Czy myślenia krytycznego   można się nauczyć? Jak to zrobić? Czy jest czas na rozwijanie tej umiejętności w szkole , skoro wisi nad nauczycielem  widmo egzaminu? Myślę, że na wszystkie pytania można odpowiedzieć 3 x tak, ale wszystko tak naprawdę zależy od nas – nauczycieli. Jeśli jednak pokonamy nasze obawy przed rozwijaniem tej niezwykle ważnej umiejętności , to możemy wiele zyskać przede wszystkim dla uczniów, ale również dla szkoły i siebie. Myślenie krytyczne nie jest metodą czy techniką, której można nauczyć podczas jednej lekcji. Jest to złożony  proces  rozważania pewnego problemu, w który zaangażowany jest szeroki wachlarz umiejętności i postaw.  Praca nad rozwijaniem umiejętności myślenia krytycznego nie wymaga dodatkowego czasu, a poznania odpowiednich metod, technik, które uczniowie szybko chwytają i lubią. Są to metody związane ze szczególnym zadawaniem pytań, jak : lawina pytań, pytania sokratejskie,  metoda sześciu  pytań czy 5 x dlaczego. Nie można również nie wymienić gałązki logicznej, chmurki czy drzewka ambitnego celu, a także Map Rozwiązań Problemów Danilo Siriasa. To tylko klika z wymienionych narzędzi , a jest ich o wiele więcej, a dzięki nim  wzrasta motywacja uczniów , bo narzędzia krytycznego myślenia są dla dzieci atrakcyjne, a przy tym wyzwalają ich ciekawość i myślenie. Nawet uczniowie, którzy byli zamknięci i mało aktywni,  zmieniają swoje nastawienie.

                     Praca z dziećmi nad umiejętnością myślenia krytycznego zdecydowanie jednak wymusza zmianę roli zarówno nauczyciela, jak i ucznia. Dzieci z biernych odbiorców stają się aktywnymi i świadomymi uczestnikami lekcji. To na nich  spoczywa odpowiedzialność za proces uczenia się. Musi więc nastąpić zmiana w postawie ucznia:  Z naucz mnie najlepiej, jak umiesz, dobrze wytłumacz i sprawdź na zainspiruj, daj problem i bądź przy mnie. Rolą nauczyciela jest zatem stworzenie klimatu i warunków zdobywania wiedzy, nabywania umiejętności, a także inspiracja i organizacja tego procesu. Chcąc dać więcej przestrzeni uczniowi, by stał się samodzielny, szukał własnych strategii i myślał autonomicznie, nauczyciel nie może być nauczycielem podającym uczniowi wszystko na tacy. Rolą nauczyciela jest zatem  towarzyszyć dziecku w odkrywaniu prawd, reguł, zasad. Wspieranie i moderowanie . Nauczyciel ma  przejść na drugi plan i pozwolić uczniom samodzielnie myśleć i działać. Taki sposób pracy otwiera przed uczniem nowe możliwości.

                      Myślenie krytyczne to przygoda , na którą nigdy  nie jest za późno, ani nigdy nie jest za wcześnie, aby ją rozpocząć. Uczniowie  którzy stosują myślenie krytyczne, wejdą  na rynek pracy przygotowani  do poszukiwania, znalezienia i utrzymania pracy. Szybko odnajdą się  w nowej sytuacji i szybko rozwiną   nowe  kompetencje  . Dzisiejsi uczniowie należą do Pokolenia Z. Jest to generacja młodych ludzi, którzy mają zupełnie inne wymagania wobec współczesnego świata, w tym szkoły.  Oczekują dużej autonomii, szacunku, wysłuchania ich, przekazania im pewnej odpowiedzialności. To, że tego potrzebują, nie równa się , że umieją to robić.  Tu więc  pojawia się przestrzeń do działania dla nauczyciela (mistrza) stosującego w pracy z uczniami  myślenie krytyczne. Uczącego ich nie , co mają myśleć, ale jak.

Opracowała : Dorota Podorska